Próchnicy lepiej zapobiegać niż leczyć, jednak gdy już się pojawi, kluczowe jest niezwłoczne wdrożenie leczenia stomatologicznego. Z pewnością nie warto czekać na pojawienie się uporczywego, silnego bólu, ponieważ leczenie zaawansowanej infekcji jest znacznie bardziej skomplikowane i kosztowne. W tym artykule wyjaśniamy, jak krok po kroku rozwija się próchnica i jak nie przegapić początkowych objawów tej choroby.
Jak powstaje próchnica?
Według raportu Global Burden of Disease 2021 próchnica zębów stałych jest najczęściej występującą chorobą na świecie. W odróżnieniu od innych chorób zakaźnych próchnica powstaje nie przez wprowadzenie do ustroju obcych patogenów, ale przez zaburzenie homeostazy w mikrobiomie jamy ustnej. A trzeba wiedzieć, że jest to bardzo złożona struktura, ponieważ według naukowców wśród bakterii zasiedlających jamę ustną można wyróżnić 700 gatunków, przy czym u każdego człowieka występuje od 50 do 200 gatunków. Próchnica rozwija się w wyniku wzrostu mikroorganizmów w jamie ustnej, co prowadzi do miejscowego zakwaszenia i postępującego stopniowo uszkodzenia zęba. Do rozwoju próchnicy przyczyniają się dieta bogata w cukry i zaniedbania higieniczne.
Rozwój próchnicy krok po kroku
Próchnica rozwija się stopniowo i bardzo ważne jest rozpoznanie jej pierwszych objawów. Jeśli pacjent je przeoczy lub zlekceważy i pojawi się w gabinecie stomatologicznym zbyt późno, wówczas może być potrzebne leczenie kanałowe. Zdarza się jednak, że zęba nie można uratować, co wymaga jego usunięcia. Sprawdźmy zatem, jak rozwija się próchnica krok po kroku, aby móc zareagować we właściwym czasie.
Pierwszy etap próchnicy: białe plamki
Białe plamki na zębach mogą mieć różne przyczyny i nie zawsze oznaczają próchnicę. Pacjent nie jest w stanie samodzielnie ocenić ich źródła, dlatego warto udać się do stomatologa, który oceni charakter przebarwień. Jaki związek z próchnicą mają białe plamy na zębach? Otóż bakterie skupione w biofilmie (płytce nazębnej) prowadzą proces fermentacji sacharozy i innych cukrów, wytwarzając wysokoenergetyczny związek chemiczny ATP (adenozynotrifosforan) oraz kwas mlekowy. Gromadzenie się kwasu mlekowego powoduje miejscowe zakwaszenie, co prowadzi do osłabienia szkliwa i demineralizacji, co uwidacznia się w postaci jasnych przebarwień na powierzchni zęba. Na tym etapie można jeszcze przeciwdziałać próchnicy poprzez staranną higienę jamy ustnej oraz stosowanie past i innych produktów z fluorem.
Drugi etap próchnicy: powstanie ubytku
W jamie ustnej procesy utraty minerałów (hydroksyapatytu) i remineralizacji szkliwa zachodzą nieustannie, dlatego może upłynąć nawet kilka lat, zanim próchnica wkroczy w kolejny etap. Gdy proces ten zostanie zaburzony wskutek intensywnego działania kwasów, dochodzi do zapadnięcia się jednostek strukturalnych szkliwa (pryzmatów). Ciągłość szkliwa zostaje przerwana, co prowadzi do powstania ubytku w postaci ciemniejszego przebarwienia. Tego etapu nie można odwrócić dokładną higieną jamy ustnej – niezbędna jest wizyta u stomatologa w celu wypełnienia ubytku i powstrzymania rozwoju próchnicy.
Co sprawia, że demineralizacja zyskuje przewagę nad remineralizacją? Do rozpadu szkliwa przyczyniają się takie czynniki jak:
- wady jakości zębów (np. hipomineralizacja szkliwa);
- zmniejszone wydzielanie śliny (np. wskutek chorób, przyjmowanych leków lub radioterapii);
- dieta bogata w węglowodany;
- niska podaż fluoru;
- zaniedbania higieniczne sprzyjające gromadzeniu się płytki bakteryjnej;
- słaba odporność organizmu.
Trzeci etap próchnicy: uszkodzenie zębiny
Jeżeli początkowe ubytki nie zostaną poddane leczeniu, proces rozpadu szkliwa będzie postępował i z czasem może doprowadzić do uszkodzenia zębiny. Jest to tkanka znajdująca się pod szkliwem, otaczająca najbardziej wewnętrzną warstwę zęba – miazgę. Zębina jest bardziej wrażliwa na działanie kwasów, przez co próchnica zaczyna przyspieszać. Na tym etapie ubytek może być już dobrze widoczny, a pacjent może odczuwać dyskomfort podczas spożywania chłodnych lub gorących posiłków i napojów. Gdy proces chorobowy dosięgnie zębiny, niezbędne jest założenie plomby. Brak reakcji na tym etapie może doprowadzić do bolesnej próchnicy głębokiej, dlatego warto chodzić regularnie do dentysty, aby uniknąć bardziej skomplikowanego i droższego leczenia.
Czwarty etap próchnicy: zakażenie miazgi i leczenie kanałowe
Budowa zęba jest dość złożona, ponieważ pod zębiną znajduje się miazga, która składa się z kilku warstw. Miazgę tworzą m.in. włókna kolagenowe, komórki zębinotwórcze (odontoblasty), komórki mezenchymatyczne oraz fibroblasty. Co ważne, przez miazgę przechodzą naczynia krwionośne i nerwy, dlatego ten etap próchnicy objawia się silną nadwrażliwością zęba oraz samoistnym bólem, który może nasilać się w nocy. Zajęcie miazgi wymaga podjęcia leczenia endodontycznego (kanałowego), które polega na oczyszczeniu kanałów korzeniowych z miazgi oraz szczelnym ich wypełnieniu w celu zabezpieczenia zęba przed ponowną infekcją.
Co się stanie, gdy pacjent nie podejmie leczenia kanałowego?
Bez wdrożenia leczenia kanałowego próchnica będzie postępować, co z czasem doprowadzi do martwicy miazgi. Infekcja może zająć również tkanki okołowierzchołkowe, a także kości znajdujące się obok chorego zęba. W efekcie w jamie ustnej mogą tworzyć się ropnie, przetoki i inne komplikacje, które będą utrudniać wykonywanie podstawowych czynności, takich jak mówienie czy jedzenie. Zaawansowana próchnica może doprowadzić również do infekcji w innych obszarach ciała, na przykład w układzie krążenia, nerkach czy układzie oddechowym. Nieleczona próchnica prowadzi również do utraty zęba.
Dlaczego należy zapobiegać rozwojowi próchnicy?
Na początkowym etapie (białej plamy) wystarczy wdrożyć proste zabiegi, jak stosowanie preparatów fluorkowych, mycie zębów po każdym posiłku (lub przynajmniej dwa razy dziennie) oraz staranne oczyszczanie powierzchni języka i wewnętrznej strony policzków. Należy również co najmniej dwa razy w roku zgłaszać się na wizyty kontrolne u stomatologa oraz korzystać z zabiegów higienizacji (usuwania kamienia nazębnego, fluoryzacji). Wczesne rozpoznanie próchnicy pozwala uniknąć silnego bólu zęba i nadwrażliwości, a także konieczności usunięcia zęba. Warto również pamiętać, że leczenie kanałowe czy uzupełnienie braków zębowych (leczenie protetyczne) są znacznie bardziej czasochłonne i skomplikowane, a przez to znacznie droższe niż leczenie początkowych etapów próchnicy.
Bibliografia
- David Manton, Bernadette K. Drummond, Nicky Kilpatrick, Próchnica zębów [w:] Stomatologia dziecięca pod red. A. Camerona i R. Widmera, Wrocław 2012
- Oral health, who.int, 17.03.2025, [online] https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/oral-health, [Dostęp: 08.03.2026]
- Valm AM. The Structure of Dental Plaque Microbial Communities in the Transition from Health to Dental Caries and Periodontal Disease. J Mol Biol. 2019 Jul 26;431(16):2957-2969. doi: 10.1016/j.jmb.2019.05.016. Epub 2019 May 17. PMID: 31103772; PMCID: PMC6646062
